Stuttgart

Hiriaren izena alemanezko Stutengarten hitzaren aldaera da, zeinak "behortegia" esan nahi duen. Honen adierazle da armarria ere. Bestalde Schwabenmetropole (Suabiako metropolia) ezizena ere badu, izan ere Suabiako eskualde historikoaren hiriburua baita.

Stuttgart Oihan Beltza eta Jura mendigunearen artean dago. Ibar zabal baten erdian kokaturik dago, mahastiz inguratuta, horregatik bertakoek zwischen Wald und Reben ("mahasti eta baso artean") dagoela esaten dute. Ibarreko muinorik garaiena Bernhartshöhe da, 549 metroko altuera duena, eta bertako ibai nagusia Neckar da.

Klima ozeanikoa du. Urtarrila da hilerik hotzena (batezbeste 0 °C) eta uztaila eta abuztua beroenak (20 °C-ko batezbestekoa). Württenberg baino bero eta hezeagoa denez Stuttgarter Kessel ezizena ere jaso izan du, hau da, "Stuttgarteko galdara".

Jakina da Neckar ibaiaren inguruan erromatarrek asentamendu bat sortu zutela K.a. I mendean, gaur egun Cannstatt auzoa dagoen lekuan. Alamanek III. mendean erromatarrak inguru honetatik kanporatu zituzten, baina badirudi asentamendurik ez zela bertan izan 950 urtean Stuttgart sortu zen arte. Hala ere, azken indusketen arabera nekazari merovingiarrak izan omen ziren bertan.

Sorrera#edit

Suabiako Liudolf dukeak bere behortegientzako toki egokia zela erabaki zuenean hasi zen hiriaren historia. X mendeko Hungariako Gerretan erabiltzeko behorrak behar zirela eta Stuttgart handituz joan zen eta bere inguruan herria sortzen hasi zen. 1.300 urtearen inguruan Württembergeko kondeak bertan ezarri ziren eta 1321erako "hiri" titulua eskuratu zuen. Germaniako Erromatar enperadoreek Württembergeko kondeak duke bihurtu zituzten 1495ean eta Stuttgart "Dukeen egoitza" bihurtu zen.

Aro modernoa#edit

XVI. mendeko garapenari Hogeita Hamar Urteko Gerrak jarraitu zion (1618-1648), eta gero Luis XIV.a Frantziakoaren inbasioak. Inbasioek kalte handia egin zioten hiriari, baina industria iraultzak ekonomia hazkundea ekarri zuen berriz ere. XVIII mendean Ludwig Herzog Württenbergeko dukeak ilustrazioaren ideiei jarraituz beretzako hiri berri bat sortu zuen Stuttgartetik 12 kilometro iparraldera, Ludwigsburg hain zuzen ere, baina 1775ean Karl Eugen Dukeak Stuttgarten jauregi berria eraiki (Neues Schloss) eta bertara bizitzera joan zen. Stuttgartek hiriburutza berreskuratu zuen horrela.

Napoleondar Gerrek Germaniako Erromatar Inperio Santua deuseztean, Stuttgart Württenbergeko Erresumaren hiriburua bihurtu zen eta 1871ean Alemaniako Inperioa osatu zuen. Urte honetan bertan Gottlieb Daimlerrek automobila asmatu zuen Cannstadteko lantegi txiki batean eta berehala hiriko biztanleria bikoiztu egin zen, 91.000tik 176.000ra.

XX mendea#edit

Lehen Mundu Gerra bukatzean, eta Alemaniako Iraultzaren ondorioz, Dukeek alde egin behar izan zuten eta Stuttgart Württenbergeko Estatu Askeko hiriburua bihurtu zen. Hirugarren Reichak judu ugari deportatu zituzten trenez Rigara eta beste asko kontzentrazio-esparrutan sartu zituzten. Bigarren Mundu Gerran 53 bonbaketa jasan zituen eta hiriaren %68a suntsiturik gelditu zen. Frantziarrek 1945eko apirilaren 21ean eskuratu zuten erresistentziarik ia aurkitu gabe. 1948an estatubatuarren okupazio eremuan gelditu zen eta hauek Baden-Württemberg estatua eratu zuten.

2022ko zentsuaren arabera 610.458 biztanle zituen: 303.207 gizonezko (% 49,7) eta 307.249 emakumezko (% 50,3); 100 emakumeko 98,7 gizonezko zeuden. Biztanleen % 16,0 18 urtetik beherakoak ziren eta % 18,2 65 urte edo gehiagokoak. Biztanleen % 25,7 atzerriko herritartasuna zuen. Biztanleen % 49,9 ezkongabeak ziren eta % 37,5 ezkonduta edo izatezko bikote erregistratuan.<ref name="Zensus2022">Erreferentzia|izenburua=Zensus 2022 – Regionaltabellen|hizkuntza=de|url=https://www.zensus2022.de/%7Cargitaletxea=Statistisches Bundesamt (Destatis)|sartze-data=2026-09-05</ref>

Oharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.

Jatorria#edit

2022ko erroldaren arabera, udalerrian biztanleen % 61,8ek ez zuen inolako migrazio-jatorririk, ez berak ez gurasoek. % 35,6k migrazio-jatorri osoa zuten: beraiek etorkinak ziren edo bi gurasoak ziren etorkinak; eta % 2,6k gurasoetako bat bakarrik zuten etorkina. Migrazio-jatorri osoa zutenen artean, % 87,9 beraiek etorritakoak ziren eta % 12,1 bi guraso etorkinen ondorengoak ziren.<ref name="Zensus2022-Demografia">Erreferentzia|izenburua=Zensus 2022 – Regionaltabelle: Demografie|hizkuntza=de|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Zensus2022/Publikationen/publikationen-akkordeon-regionaltabellen.html%7Cargitaletxea=Statistisches Bundesamt (Destatis)|data=2024-07-11|urtea=2022</ref>

Migrazio-jatorria

Migrazio-jatorririk gabe (377.103)Migrazio-jatorri osoa (217.457)Migrazio-jatorri partziala (15.895)

2022ko erroldaren arabera, udalerrian 314.432 etxebizitza zeuden. Horietatik gehienak (212.443, % 67,6) alokairuan ziren. Etxebizitzen batez besteko azalera 79,76 m²-koa zen eta batez besteko alokairua 10,39 €/m²-koa. Hutsik zeuden etxebizitzen tasa % 3,5 zen, eta okupatutako etxebizitzen artean % 31,1 jabeak okupatzen zituzten.<ref name="Zensus2022-GebWohn">Erreferentzia|izenburua=Zensus 2022 – Regionaltabelle: Gebäude und Wohnungen|hizkuntza=de|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Zensus2022/Publikationen/publikationen-akkordeon-regionaltabellen.html%7Cargitaletxea=Statistisches Bundesamt (Destatis)|data=2024-07-11|urtea=2022</ref>

314.432etxebizitza

79,76 m²batez besteko azalera

10,39 €/m²batez besteko errenta

Erabilera

Jabetzan (90.352)Alokairuan (212.443)Aisialdikoa (483)Hutsik (11.152)

% 3,5hutsik dauden tasa

% 31,1jabetza tasa

Gela kopuruari dagokionez, etxebizitza gehienek 4 gela zituzten (94.767). Etxebizitza gehienak 1950-1959 artean eraiki ziren (53.823); eraikin guztien % 88,8 1980 baino lehen eraiki zen. Berogailuari dagokionez, berogailu zentrala (zentralheizung) zen nagusi (173.366 etxebizitza).<ref name="Zensus2022-GebWohn" />

Gela kopurua

Gela bakarra21.325

2 gela42.839

3 gela89.411

4 gela94.767

5 gela37.350

6 gela14.749

7 gela edo gehiago13.984

Eraikuntza garaia

1919 aurretik48.355

1919-194950.155

1950-195953.823

1960-196942.707

1970-197936.645

1980-198923.521

1990-199923.959

2000-200914.592

2010-201510.729

2016 eta geroago9.932

Berogailu mota

Urrutiko berogailu-sarea (Fernheizung) (43.223)Solairuko berogailua (Etagenheizung) (68.240)Bloke-berogailua (Blockheizung) (8.756)Berogailu zentrala (Zentralheizung) (173.366)Labe indibiduala (20.464)Berogailurik gabe (384)

Guztira 77.857 bizitegi-eraikin zeuden. Eraikinen gehiengoa etxe bakartua zen (38.354, % 49,3). Eraikinen artean, gehienek etxebizitza bakarra zuten (28.714).<ref name="Zensus2022-GebWohn" /> Guztira 301.380 etxegune zeuden. Etxegune gehienak pertsona bakarrekoak ziren (144.248, % 47,9).<ref name="Zensus2022-Haushalte">Erreferentzia|izenburua=Zensus 2022 – Regionaltabelle: Haushalte und Familien|hizkuntza=de|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Zensus2022/Publikationen/publikationen-akkordeon-regionaltabellen.html%7Cargitaletxea=Statistisches Bundesamt (Destatis)|data=2024-07-11|urtea=2022</ref>

77.857bizitegi-eraikin

301.380etxegune

Eraikin mota

Etxe bakartua (38.354)Etxe atxikia (bikoitza) (16.110)Ilarako etxea (20.179)Bestelako eraikin mota (3.216)

Etxebizitza kopurua eraikineko

Etxebizitza bakarra (28.714)2 etxebizitza (10.078)3-6 etxebizitza (25.063)7-12 etxebizitza (11.148)13 etxebizitza edo gehiago (2.854)

Etxegunearen tamaina

Pertsona bakarra (144.248)2 pertsona (82.080)3 pertsona (33.825)4 pertsona (26.311)5 pertsona (9.236)6 pertsona (5.676)

Stuttgart Neues Schloss inguruan antolaturik dago gaur egun. Jauregiak eta bere lorategi eta parke zabalek hiraren erdigunea osatzen dute. Lorategiei paralelo Königstrasse kaleak jarraitzen dio eta berau da alde zaharreko kale peatonal nagusia. Hona hemen inguruan dauden eraikin eta parkeen zerrenda:

• Gaztelu berria (Neues Schloss): 1746 eta 1807 artean egindako jauregi barrokoa da. 1775ean Württenbergeko dukeen egoitza nagusia bihurtu zen. Aurrean Schlossplatz (Gazteluaren plaza) zabala dago.
• Gaztelu zaharra (Altes Schloss): 1320eko zatiak oraindik badauden arren XV mendean berreraiki zen pizkundeko erara.
• Stiftskirche eliza: Württenbergeko eliza ebanjeliko nagusia da. XII eta XV mendeen artean eraiki zen.
• Neue Staatsgalerie museoa: James Stirling arkitektoak diseinatua.
• Estatuko Antzokia (Staatstheater Stuttgart): Stuttgarteko opera jauregia da. 1912an eraiki zen eta 1984ean berriztatu.

Stuttgar batez ere autogintzagatik da ezaguna. Bertakoak dira Daimler AG (barnean Mercedes-Benz) eta Porsche enpresak. Porscheren ikurrean Stuttgarten armarria ageri da. Bestalde zientzia eta ikerketa talde ugari daude, Stuttgart izanik Alemania osoan patente gehien ateratzen dituen eskualdea.

Azkenik ardo eta garagardogintza ere garrantzitsuak dira. Württenbergeko mahastiek 11.520 hektarea estaltzen dituzte, hauetatik 400 hirian bertan. Lehenengo mahatsondoak 1108an landatu ziren eta XVII menderako jadanik Germaniako Erromatar Inperio Santuko hirugarren ekoizle handiena zen.

Hiriko futbol talde nagusia VfB Stuttgart da, bost Bundesliga eta Alemaniako hiru koparen irabazlea. Europako txapelketetan ere bi aldi izan da finalista, UEFA Kopan 1989an eta Errekopan 1998an.

Beste kirol batzuen artean aipatu behar futbol amerikarraren bi talde eta futbol australiarraren bat ere badaudela. Emakumezkoen boleibol taldea den CJD Feuerbach hiru aldiz izan da Alemaniako txapelduna. SV Cannstatt waterpolo taldeak ere irabazia badu Alemaniako txapelketa.

• Johann Jakob Froberger (1616-1667), musikaria.
• Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831), filosofoa.
• Hans Spemann (1869-1941), biologoa.
• Richard von Weizsäcker (1920-), politikaria.
• Bert Sakmann (1942-), sendagilea.
• Roland Emmerich (1955-), zinema zuzendaria.
• Jürgen Klopp (1967-), futbol entrenatzailea.
• Tayfun Korkut (1974-), futbolaria.

Stuttgart ondorengo hiriekin senidetuta dago:^[2]

Stuttgarteko halaber, senidetza hitzarmen berezia-k ditu ondorengo hiriekin:^[3]

•  Ōgaki (Gifu) (Japonia)
•  Shavei Tzion (Israel)
•  Nanjing (Txina)

• Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

1. ^ https://web.archive.org/web/20190825060629/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=083701&amp;refer=%7Cizenburua=Weatherbase Weatherbase
2. ^ «Hiri senidetuak» Official website of Stuttgart.
3. ^ «(Alemanez) Stuttgarter Stadtporträt/Städtepartnerschaften/Internationale Partnerschaften/Besonders freundschaftliche Beziehungen» Official website of Stuttgart.

• (Alemanez)(Ingelesez) Stuttgarteko Udalaren webgune ofiziala

• Datuak: Q1022
• Multimedia: Stuttgart / Q1022